Interlingvistikaj studoj de UAM

Notoj: Gramatiko 2

Esperanta gramatiko 3 Notoj

From IVO - Interlingvistika VikiO

Ilona Koutny

Gramatiko III

[Notoj de M. Bavant]

 - Temo jam aludita en la kurso pri Aplikata lingvistiko
 - Sociaj lingvotavoloj
 - Faka lingvaĵo
 - Arĥaika lingvaĵo
   - Arcaicam Esperantom (Halvelik)
   - Sperantu (Kalocsay)
 - Sabine Fiedler: nur tri tavoloj
   - Ĉiutaga, supera (literatura), malsupera
 - La lingvo evoluas
   - "Troa konservemo mortigus la lingvon" (Ilona)
   - La lingvo ne havas ekstreman logikecon
     - Vd kiamaniere fiksiĝas la signifo de kunmetaĵoj 
       - La kunmetaĵo projekciiĝas al la esprimenda signifo, por kiu
         ekzistas vorto en iu alia lingvo
       - Ĝenerala aŭ speciala signifoj:
         - skribilo (ajna ilo), lernejo (specifa ejo)
         - vagonaro (trajno; specifa), 
           vagonaro (aro de kuplitaj vagonoj; ankaŭ specifa, ĉar faka)
 - Fonologio
   - La fonologia sistemo ne ŝanĝiĝis
   - Sed malfortigo de ĥ (ĉu tamen ne temas pri leksika ŝanĝo?)
   - Fojfoje la preskribo ŝanĝiĝis (vokala malfermiteco, nj, kz, hiato...)
 - Gramatika sistemo
   - Eventualaj emoj ŝanĝi estas bremsataj de la Fundamento
     - Stabiliga rolo por konservado de la lingvo
       - Tamen kutime eĉ la leĝoj ŝanĝiĝas
     - Se oni ne rajtas ŝanĝi, ĉu oni rajtas aldoni ion novan al la sistemo?
   - Personaj pronomoj
     - Pronomo ci
       - Apenaŭ uzata
       - Markita (SAT-rondoj, familiara... aŭ insulta)
       - Por redoni specifaĵon de originala lingvo en tradukoj
     - Provoj enkonduki triapersonan neŭtran (ŝli, ri)
   - Participoj
     - Sintezaj formoj (anstaŭ perifrazoj kun esti): -ati, -inti...
     - -unt (kondicionala participo)
   - Memstara uzo de afiksoj: multe vastiĝis
   - Prepozicio far
     - La Fundamenta Gramatiko estas klara, ke oni uzu de
     - Sed far iel-iom eniris en la uzon 
       - De havas multajn signifojn, sed ĉu far vere bezonatas (fare de)
       - Ĉu oni bezonas apartan prepozicion ankaŭ por la aliaj signifoj de de?
   - [Alia menciebla prepozicio: na
     - Vd artikolon de Wennergren http://lingvakritiko.com/2007/08/21/pri-la-na-ismo/]
   - Aliaj provoj memstare uzi radikon interjekcicele
     - kur!, halt!
     - Eventuale eĉ en mallongigita formo rap-rap! (rapidu!)
   - Hezitoj rilate al po (mi donas po tri pomoj(n))
     - Regulecisma vidpunkto: se estas objekto, devas esti en akuzativo
       - Sed aliaj sintagmoj povas alpreni objektan funkcion, sen akuzativo
         (Kiom vi volas? Mi volas dek.)
     - Ĉu objekto aŭ adjekto?
     - Se po estas prepozicio, ĉu ĝi povas enkonduki objekton? (vd ankaŭ na)
     - Evoluo favore al konsidero, ke po tri estas speciala numeralo
       - Do po ne influas la kazon 
     - [Sed aliaj insistas, ke temas pri adjekto (vd Duc Goninaz en Ondo de Esperanto)]
     - Povas esti konsiderata ankaŭ kiel kunfandiĝo de: 
       - mi donis pomojn (kion?) po tri pomoj (kiel?)
 - Leksiko
   - Neologismoj (pli-malpli implicas, ke pruntitaj)
   - En fridujo estas malvarme (ne fride)
   - 15-a regulo de la Fundamento (oni memoru pri la dua parto)
   - Purisma emo al forigo de balastaj ŝajnsufiksoj (redaktoro/redaktisto)
 - Vortprovizo
   - Emo al unusignifeco
     - Ĉu vere tenebla?
     - Paronimoj
   - Vastigo de la signifoj per metafora transporto
     - Dekomence ekzistis en la lingvo pro literaturaj bezonoj
 - Paradigmaj rilatoj
   - Deklinaciaj/konjugaciaj paradigmoj
 - Interŝanĝaj rilatoj
   - Sinonimeco, eblo meti iun vorton en la lokon de alia
     - Sed en difinita kunteksto!
 - Kombineblecaj rilatoj
   - Kombinebleco de vortoj (sintakse kaj semantike eblaj): nigra tabulo
 - Prezento de verko de S. Fiedler (Ilustrita frazeologio)
 - Kriterioj (proksimumaj)
   - Plurelementeco
     - Fera kurteno, lavi al si la manojn
     - sed ne tre valida kriterio
       - Komparo inter lingvoj montras, ke plurvorta frazeologiaĵo
         de unu povas tradukiĝi per unu vorto en la alia
       - ĝisostulo en E, leona parto en la germana
       - prilumi ies malbonfarojn = ĵeti lumon al ies malbonfaroj
   - Stabila strukturo
     - Oni ne ŝanĝas la formon,... sed fojfoje tamen ŝanĝas
       - Per fleksiado de iu elemento: mi rompas/ŝi rompos al si la kapon
       - Pluraj formoj de unu proverbo
         - Fari el muso/muŝo elefanton
   - Idiomeco: la signifo ne estas deduktebla el la signifo de la elementoj
     - Transiri la Rubikonon (kion signifas tio por ĉino?)
     - Fojfoje nur parte idiomeca (sinki en forgeson)
     - ... aŭ apenaŭ (atingi sukceson), sed konsistigas frazeologiaĵon
       pro aliaj kialoj (plia ofteco de la kombino, rilate al aliaj samsignifaj)
   - Leksikeco (troviĝas en vortaroj[, aŭ meritus tie troviĝi]) kaj kutimeco (bone konataj)
   - Esprimpovo (semantika plusvaloro)
     - Pli bele ilustras la celatan signifon
     - Ĉu tamen la semantiko estas pli vasta?
     - Ĉu la impreso pri semantika plusvaloro ne devenas simple de la emocia
       ŝargo de uzataj vortoj?
 - Kion oni konsideru frazeologiaĵo?
   - Ĉu ankaŭ la proverboj?
   - Ĉu ankaŭ iuj unuvortaj aferoj?
   - Ĉu esperantonimoj estas?
     - Jes, temas precize pri esperantaj frazeologiaĵoj
     - Eblus ilin nomi ankaŭ esperantismoj (kvankam la vorto havas alian
       signifon)
   - Ankaŭ la kutimaj ĝentilecesprimoj certe estas
   - Flugilhavaj vortoj (?)
 - Ĉu ili vere apartenas al la vivanta Esperanto?
   - Pasiva aŭ aktiva uzo? Parola aŭ skriba uzo?
   - Uzo de proverboj estas ligita al sociaj konvencioj
     - Paroli malrekte
     - En la persa kulturo oni eĉ uzas poemojn ĉi-cele
   - Kutime neinstruata fako
   - Eŭropocentrismo de la Proverbaro
   - Ekstera deveno de la E-aj proverboj
     - Ĉu E-a proverbo estas E-a frazeologiaĵo, aŭ frazeologiaĵo de la devenlingvo?
     - Graveco de la formaj apartaĵoj de E-aj proverboj por doni al ili patinon, kvazaŭ
       ilin polurus jarcentoj
       - Sintaksaj apartaĵoj
         - Elfalo de pronomoj
         - Ŝablonoj: -O -AS, -O -AS; -O -A, sed -O -A...
       - Harmoniaj apartaĵoj (interrimiĝo de la segmentoj)
       - Ritmaj apartaĵoj (kiel en verso)
 - Kreado de novaj vortoj
   - Pruntitaj
     - lasero, skani, blogo (rettaglibro), skajpi...
   - Nova signifo de jam ekzistanta vorto
     - muso, dosiero (komputiko), ringo, korpo, aro (matematiko)
   - Ŝanĝo de signifo
     - komputi
   - Per kunmetado aŭ derivado
     - sonbendo, poŝtelefono...
   - Per akronimado aŭ mallongigo
     - UEA, mojosa, aidoso
     - Buso (<aŭtobuso), foto (<fotografaĵo) [aŭ konkurenca prunto]
     - Kelkaj diras: grat-grat (gratulon), rap-rap (rapidu)
     - Ne konfuzu kun nur skribaj mallongigoj (s-ro, prof.)
 - Rilatoj inter la diversaj elementoj de kunmetaĵo
   - La rilato estas implicita: necesas interpreti laŭ la semantiko
   - Ni eksplicitigu kelkajn el tiuj rilatoj
     - Subjekta rilato: akvofalo, sunbrilo
       - [Tiuj ĉi kunmetaĵoj ne kontraŭdiras la teorion de Kalocsay/Waringhien]
     - Objekta rilato: fiŝkapti, voĉdoni
       - Estas diskutoj, ĉu vere temas pri objektoj
         - La vortfara teorio de Kalocsay/Waringhien (sankciita de la Akademio,
           http://www.akademio-de-esperanto.org/decidoj/vortfarado/rekomendoj.html) 
           trudas adjektivan (predikativan) aŭ adverban (adjektan) interpreton 
           de la flankelemento de verba ĉefelemento
           - La interpreto estus kapti en maniero rilata al fiŝoj (iom tordita)
         - Fiŝkapti estas transitiva, do pri fiŝkapti haringon
           - Unu skolo diras: neeblas la objekta interpreto, ĉar povas esti nur unu 
             objekta valento en kapti
           - La alia diras: ne gravas, fiŝkapti estas nova vorto, kaj rajtas esti
             transitiva
       - Ĉu librolegado, akvoboligilo, ĉionmanĝanto same montras objektan rilaton?
         - En ili estas tri elementoj: libro/legi/ado, akvo/boligi/ilo
         - La ĉefelemento estas la lasta (ado, ilo) kaj ĝi havas kiel flankelementon
           (disfalan laŭ la PAG-a termino) tutan propozicion libron legi, akvon 
           boligi, en kiu la unua elemento efektive rolas objekte
         - [Tiuj ĉi kunmetaĵoj ne kontraŭdiras la teorion de Kalocsay/Waringhien. Laŭ ili
            leterskribi analiziĝas kiel verbigo de leterskribo]
       - Vd ankaŭ en PMEG Objekto kiel antaŭelemento, fine de
         http://bertilow.com/pmeg/vortfarado/principoj/antauelementoj.html
     - Predikativa rilato: ruĝpentri, plenŝtopi (aŭ varmiĝi, se oni akceptas
       konsideri tion kunmetaĵo)
       - Ĉu ankaŭ bontrovo? Ja ne signifas trovo de bono, sed (bona trovi) o
       - [Tiuj ĉi kunmetaĵoj ne kontraŭdiras la teorion de Kalocsay/Waringhien]
     - Adjekta[/suplementa] rilato: vespermanĝi, bonfarti
       - Notu sencan reduktiĝon ĉe tagmanĝi (manĝi tagmeze)
       - Malpli kutime cititaj: diplomlaboraĵo (por), ŝipekskurso (per), 
         teretaĝo (etaĝo sur tero), ŝarĝaŭto (kun, por), ladskatolo (el),
         amfilmo (pri)...
       - laborkapabla (kapabla labori, por laboro)
         - Se oni volus enkonduki ligvokalon, ĉu temus pri -i- (kiel en pagipova)
           aŭ -o- (kiel, supozeble, en komputopreta (PIV2), manĝopreta)?
       - [Tiuj ĉi kunmetaĵoj ne kontraŭdiras la teorion de Kalocsay/Waringhien]
     - Epiteta rilato: grandkomerco, dikfingro, rapidtrajno, durdisko
       - [Denove temas pri tabuo en la teorio de K/W: la adjektiva interpreto estas
          akceptata, nur se la flankelemento ne havas adjektivan radikkkarakteron. La
          teorio tamen akceptas tiajn kunmetojn kiel esceptojn]
       - rapidmanĝejo (denove trielementa: (rapide manĝi) ejo) [ĉi-foje estas
         kuntena flankelemento laŭ la PAG-a termino, sed ne gravas]
         - [Tiuj ĉi kunmetaĵoj ne kontraŭdiras la teorion de Kalocsay/Waringhien]
       - Ĉu ankaŭ marfiŝo?? "mara fiŝo", aŭ "fiŝo el maro" (suplementa rilato?)
   - Diversaĵoj
     - Specialaj "sufiksoj"
       - Ekz-e -it (inflamo), -ik (scienco), -i (lando aŭ...)
       - Ne estas memstare uzeblaj
     - Specifigo de la signifo
       - Limigita signifo: lernejo, tranĉilo      
 - Skemismo kaj naturalismo
 - Etimologio

Retrieved from "http://www.interlingvistiko.info/ivo/index.php?title=Esperanta_gramatiko_3_Notoj"

Montrita 15-foje. Laste redaktita je 19:45, 9. Sep 2007.

Ĝisdatigita 2012.02.21